Roślina jednoroczna jara, zimująca, osiąga wysokość łodygi 5-20 (50) cm Polsce. Fiołek jest chwastem zbożowym, bardzo często wschodzi na ścierniskach, spotykany w rzepakach, roślinach okopowych, popularny w ogrodach warzywnych. Popularny w całym kraju. Dobrze się rozwija zarówno na glebach lekkich jak i ciężkich. Literatura podaje bardzo różne progi szkodliwości od kilkudziesięciu do ponad 100 roślin na 1 m2.
Siewka — na fioletowo nabiegłej, krótkiej i nagiej łodyżce podliścieniowej są osadzone jajowate liścienie na górnej stronie zielone, na spodniej fioletowosine. Ich ogonki są długości blaszek liścieniowych. Pierwszy liść prawie okrągły, na brzegu lekko falisty, na dolnej stronie z wyraźnym nerwem środkowym. Kolejne liście podobne do pierwszego.
Dorosła roślina średnio osiąga 15 cm wysokości. Liście najczęściej okrągławe lub jajowate, nieregularnie karbowane, przy nasadzie z pierzastymi przylistkami o głębokich wcięciach. Blaszki liściowe mają na szczycie dość często niewielki wzgórek. Kwiaty grzbieciste o barwie od bladożółtych do fioletowych.
Cechy wyróżniające — najczęściej mylony z fiołkiem trójbarwnym, który posiada większe kwiaty, charakteryzujące się intensywnie fioletowym zabarwieniem płatków górnych, czasami także bocznych i dolnego, natomiast u fiołka polnego dominują barwy biała i żółta, a fioletowa występuje w małym nasileniu.